Column: Te gek voor woorden. Echt weer “Holland op zijn smalst”

COLUMN

Ooit het idee gehad om deze zin uit te schreeuwen? Ik wel!

Vooral bij zeer domme acties waar bekrompen denken aan ten grondslag ligt. Dan borrelt deze zin al snel op. Maar hebben jullie enig idee hoe deze zin in ons dagelijks taalgebruik gekomen is? Waar deze zin oorspronkelijk vandaan komt? Wie de betekenis “bekrompen” aan deze zin gegeven heeft?

Allemaal vragen. Na wat uitzoekwerk wil ik graag mijn bevindingen met jullie delen. Ik zal de uitleg zo kort en duidelijk mogelijk houden. De uitkomst is verrassend en leuk voor de inwoners van Beverwijk. Er bestaat een drietal omschrijvingen waar deze zin bekend van is.

Scheijbeeck Beverwijk
Foto: Dirk-Jan Prins

De eerste:

Beverwijk is het hart van Kennermerland. Beverwijk lag in het verleden aan het Wijkermeer dat op zijn beurt weer een uitloper van het IJ was. De Amsterdamse haven werd de oorzaak van de aanleg van Noord-Hollandskanaal. Al snel bleek deze aanvoerroute vanaf Den Helder niet voldoende. Een zeer oud plan van Jan Pieterszoon Dou, ontworpen in 1634, werd gerealiseerd. Waar “Holland op zijn smalst” was, moest het duin doorklieft om zo een nieuw verbinding met de Noordzee te maken. In 1819 werd aanvang gemaakt met het doorgraven van de duinen. Dit enorme werk was in 1824 klaar. Het werd een belangrijk onderdeel van het Noordzee kanaal. In 1876 was het hele werk geklaard en kon de opening van 21 km kanaal door koning Willem III plaatsvinden.

Nummer twee:

Wat blijkt? De zin “Holland op zijn smalst” duikt veel eerder op in de geschiedenis. Hiervoor moeten wij nog verder terug in de tijd. En wel naar de vroege Middeleeuwen. Ik ga jullie niet vermoeien met alle details over het ontstaan en de ligging van Beverwijk in die tijd. Wel belangrijk is dat Beverwijk in 1276, door toedoen van Graaf Floris V, marktrechten kreeg en later gaf zijn zoon Graaf Jan, in 1298, Beverwijk stadsrechten.

Rond 1577 bleek, na alle oorlogen en vernietigingen van Beverwijk, dat Beverwijk geen kans meer zag om opnieuw een belangrijke speler te worden in de bloeiende handel. Wel ontdekten later, in de 17e en 18e eeuw, rijke kooplieden uit Amsterdam en Haarlem, de prachtige buitengebieden van Beverwijk en Velsen. Het werd dan ook mode, voor deze handelslieden, om enorme en prachtige zomerverblijven te bouwen. Bijvoorbeeld Akerendam en Scheijbeeck. Maar in het aangrenzend gebied van Scheijbeeck, vermoedelijk er tegenover, stond bovendien buitenverblijf, jawel, “Holland op zijn smalst”

Geheel onbelangrijk waren deze panden niet. Zo was Scheijbeeck het eigendom van Laurens Baeck. Laurens speelde graag gastheer voor zijn vrienden. Joost van den Vondel was zo’n vriend en gast. Tijdens Vondel’s verblijf in Scheijbeeck schreef hij zijn dichtwerk Palamedes. Johan de Wit was overigens ook met regelmaat gast van Laurens Baeck.

Rond het gebied van Scheijbeeck is nog een fietspad vanaf de Westerhoutweg welke herinnerd aan deze tijd. Het pad heet dan ook nu nog steeds “Holland op zijn smalst” Het loopt tot vlakbij de Vondellaan. Eigenlijk was dit in het verleden een zandpad wat door Velsen richting kanaal liep.

Het fietspad Holland op zijn smalst
Het fietspad Holland op zijn smalst
Ja en dan! Dan komt ook in die tijd de klad in de economie. Wat men tegenwoordig recessie noemt, overviel ook deze rijke kooplieden. Alle pracht en praal raakt in verval. Panden waar helemaal geen geld meer voor bleek te zijn, werden neergehaald. Behoud en onderhoud zou te kostbaar zijn. Zo zijn helaas heel wat bijzondere panden in Beverwijk en omgeving verloren gegaan.
De derde:

De titel van een stuk in een uitgave. Lees maar. In Maastricht ziet in 1843 Jonkheer Mr. V.E.L (Victor) de Stuers het levenslicht.

Victor de Stuers
Jonkheer Mr. V.E.L (Victor) de Stuers
Een hele mond vol overigens. Hij kan de eerste man genoemd worden die zich inzet voor het behoud van monumenten. Zeg maar, de grondlegger van onze hedendaagse monumentenzorg. Tijdens zijn ten strijden trekken tegen het onrecht wat sloop heet, schreef hij een artikel “Holland op zijn smalst”, in “De Gids”, van november 1873. In zijn schrijven kaart hij de verwaarlozing van de Nederlandse monumenten aan. Het buitenverblijf “Holland op zijn smalst”, werd de inspiratie voor de titel van zijn stuk. Hij vond het zo “bekrompen” dat deze majestueuze panden tegen de grond moesten dat hij riep: dit is typisch “Holland op zijn smalst”

Nu wil het, dat over het buitenverblijf “Holland op zijn smalst” zeer weinig bekend is. Op mijn rondvraag over dit buitenverblijf, kreeg ik keer op keer te horen dat ik abuis zou zijn en alleen het gebied zo heet. Toch is het gelukt een klein stukje geschiedschrijving boven water te krijgen die het bestaan van dit buitenverblijf bevestigt. Na lang heel lang zoeken, is het gelukt een afbeelding te bemachtigen. Bovendien was het onder andere één plaats waar de paarden van Napoleon werden ververst toen hij op doorreis was van Den Helder naar Amsterdam.

Holland op zijn smalst
Holland op zijn smalst

Zo is bekend dat de Haarlemse Rederijkers-kamer Lourens Jansz. Coster toneelstukken nodig had waar geen vrouw in voorkwam. W.J. Hofdijk uit Alkmaar kreeg de opdracht deze te schrijven. Hiervoor ging Hofdijk in 1850 op “Holland op zijn smalst” wonen waar kamers werden verhuurd.

Een tweede bewijs komt uit het boek van Neel Doff, in de volksmond Keetje Tippel. Op blz 21 staat het volgende: Wij waren gaan wonen in “Holland op zijn smalst” in de tijd dat het kanaal van Amsterdam naar IJmuiden werd gegraven. Vader had werk in de stallen, maar zoals gewoonlijk hield hij het er niet uit en moesten wij opnieuw verhuizen”. De familie vertrok hierop naar Amsterdam.

Door enorme veranderingen in dit gebied, zoals het dichtgooien van het Wijkermeer, de aanleg van het spoor en het slopen van de prachtige bossen, kon het pand “Holland op zijn smalst” niet voortbestaan. Zo blijkt een pracht gebied en een schitterend buitenverblijf, in Beverwijk, de oorsprong van een gezegde, die in ons hedendaags taalgebruik nog dagelijks klinkt.

Als inwoners van Beverwijk “Wijkers” zijn jullie nu op de hoogte over de oorsprong van deze zin in onze taal. En het is nu bekend wie de betekenis “bekrompen” aan de zin “Holland op zijn smalst” gaf en er zo een Nederlandse uitspraak of gezegde van maakte.

Nu de rest van Nederland nog!

djp portret
Dirk-Jan Prins

 

Twitter
Visit Us
Follow Me
Volg mij via e-mail
RSS
INSTAGRAM
Houzz

Comments are closed.